Język fiński

Pokojowa nagroda mebla #7

W zeszłym tygodniu poznaliście typ puhelin, a wraz z nim odwrotną zmianę stopnia. Mam szczerą nadzieję, że jeszcze to pamiętacie, bo dzisiaj poznamy kolejny typ, w którym ona zachodzi. Tym razem będzie to ukrywany od pierwszej części tego cyklu typ huone, czyli rzeczowniki (i przymiotniki) zakończone na -e. Dożyliśmy wreszcie chwili, w której rozwiążemy zagadkę tej grafiki! (A właściwie tych grafik, było ich przecież kilka).

Wiemy już, co będziemy robić, poznajmy więc obiekty naszych dzisiejszych językowych zabaw i eksperymentów. Oto lista standardowych piętnastu słówek (Quizlet):

  1. huone = pokój
  2. kylpyhuone = łazienka; dosłownie: pokój do kąpania
    (kylpy [typ kirja – podtyp matto, p:v] = kąpiel)
  3. makuuhuone = sypialnia; dosłownie: pokój do spania
  4. olohuone = salon, pokój dzienny; dosłownie: pokój do bycia
  5. parveke = balkon
  6. kaluste = mebel
  7. koriste = akcesorium, dekoracja
    (także: dekoracja choinkowa/świąteczna = joulukoriste)
  8. tietokone = komputer
  9. kodinkone = sprzęt AGD
  10. pesukone = pralka
  11. astianpesukone = zmywarka
  12. taide = sztuka w znaczeniu sztuki wizualnej
  13. tiede = wiedza, nauka
  14. vaate = ubranie
  15. peite = narzuta

Nadeszła więc ta wiekopomna chwila i mogę wreszcie napisać: dzisiaj zmierzymy się z typem huone. Poznaliśmy już odwrotną zmianę stopnia, więc nie zostało już w nim nic trudnego. We wszystkich poznanych przez nas dotąd przypadkach, to ostatnie e będzie się wydłużało – i tak z huone robi się huonee-. Huoneessa, huoneella, huoneet. Oprócz tego, tak jak pisałam, zachodzi tu odwrotna zmiana stopnia. Ułóżmy to sobie jeszcze na grafice.

Jako że to byłby już koniec kombinacji gramatycznych, zyskaliśmy miejsce na kolejny bonus. Jest nim znienawidzony (ukochany? to chyba tego rodzaju relacja, że nie bardzo wiadomo) przypadek wszystkich uczących się fińskiego, czyli partitiivi. Oznacza on w najbardziej podstawowym sensie jakąś część – można to łatwo zapamiętać, kojarząc cząstkę part- z częścią.

Zacznijmy od tej łatwiejszej części, czyli jak utworzyć ten nowy niesamowity przypadek. Podstawową końcówką partitiivi jesta/ä, pojawia się ona w słowach zakończonych na krótką samogłoskę inną niż e. Gdy słowo kończy się na spółgłoskę, końcówka partitiivi przybiera formę -ta/tä, a w przypadku słów zakończonych na e -tta/ttä. Najłatwiej rozpisać to na typy rzeczowników:

  • typ kirja – dołączamy końcówkę a/ä do mianownika (kirja : kirjaa, verho : verhoa, matto : mattoa)
    • podtyp Suomi – dołączamy końcówkę -a/ä do mianownika po zmianie i:e (Suomi : Suomea, ovi : ovea)
  • typ nainen – końcówka -nen zmienia się tu inaczej niż dotychczas: nen : -s i to do niej dołączamy końcówkę -ta/tä (nainen : naista, keltainen : keltaista)
  • typ puhelin – dołączamy końcówkę -ta/-tä do mianownika (puhelin : puhelinta, sekoitin : sekoitinta)
  • typ huone – dołączamy końcówkę -tta/ttä do mianownika (huone : huonetta, parveke : parveketta).

Partitiivi polubić możecie za fakt, że nie zachodzi w nim żadna zamiana stopnia!

Umiemy już jako tako odmienić ten nasz nowy przypadek, spróbujmy więc go użyć. Była już mowa o części, więc zacznijmy może od liczb. Pojawiły się już we wczorajszym poście, ale być może wam umknęły:

W fińskim, kiedy określamy ilość czegoś – używając liczb i wielu określeń ilości – używamy partitiivi w liczbie pojedynczej. Tak więc dwa mieszkania to kaksi asuntoa, a siedem stołów to seitsemän pöytää.

Partitiivi jest też niestety jednym z tych przypadków, które bywają bardzo zdradliwe – głównie dlatego, że jest jednym z dwóch przypadków dopełnienia bliższego. Jeśli nie pamiętacie już, czym ono jest, bo w szkole myśleliście, że ta wiedza wam się do niczego w życiu nie przyda i ją wyparliście, już śpieszę z odpowiedzią. Jest to  ta część zdania, która jest ściśle związana z orzeczeniem (czasownikiem w zdaniu) i na której formę orzeczenie ma wpływ. Przyjrzyjmy się temu na grafice, bo to naprawdę ważna kwestia, i dobrze jest mieć ją poukładaną w głowie.

Kiedy już mamy partitiivi  w zdaniu, o tym, dlaczego wybieramy właśnie jego, muszą decydować jeszcze dodatkowe kwestie – w końcu mamy jeszcze jeden przypadek dopełnienia bliższego. Odpowiedzmy więc sobie wprost na pytanie: kiedy używamy partitiivi?

  • kiedy wyrażamy jakąś część lub mamy do czynienia z liczbą
  • kiedy mamy do czynienia z rzeczownikiem niepoliczalnym (np. Pöydällä on ruokaa. = Na stole jest jedzenie.)
  • kiedy wyrażamy czynność niedokonaną lub podkreślamy, że ona nadal trwa (np. Maalasin kuvaa. = Malowałam obraz. Nyt pesen käsiä. = Teraz myję ręce.)
  • kiedy czasownik wymaga użycia partitiivi – są takie czasowniki, które łączą się wyłącznie z tym przypadkiem i trzeba to po prostu zapamiętać, np. kochać, czyli rakastaa czy uczyć się, czyli opiskella (np. Rakastan sinua. = Kocham cię. Opiskelen suomea. = Uczę się fińskiego).

To najważniejsze przykłady użycia partitiivi, a właściwie zaryzykowałabym stwierdzenie, że nawet wszystkie – chociaż nie zawsze wpisanie danego użycia w którąś z tych kategorii byłoby oczywiste. Zresztą, z dopełnieniem bliższym spraw nieoczywistych jest wiele. To właśnie początek tej zdradliwej części języka fińskiego, w której zbudujecie poprawne, ale niepoprawne zdanie i nikt wam nie będzie potrafił zrozumiale wytłumaczyć, dlaczego.

Oczywiście zdaję sobie sprawę, że jeżeli wasza przygoda z fińskim rozpoczęła się od Pokojowej nagrody mebla, to większość z powyższych użyć partitiivi musi wyglądać dla was dość mgliście – w końcu znacie dopiero jeden czasownik. Nie martwcie się, wrócicie do tych zasad w odpowiednim czasie. Na razie skoncentrujcie się na rozbudowywaniu wcześniej poznanych zdań o liczby w połączeniu z rzeczownikami w formie partitiivi.

W przyszłym tygodniu zmierzymy się z kolejną ekscytującą porcją fińskiej gramatyki oraz dwoma nowymi typami rzeczowników (będą proste, obiecuję!). A w międzyczasie pamiętajcie o sprawdzaniu wydarzenia, jeszcze w tym tygodniu wjedzie tam zupełnie nowy przypadek, poćwiczymy też słówka. A teraz idźcie już odpocząć, nastaraliście się!


Poprzednie części cyklu:

Następne części cyklu:

Pokojowa nagroda mebla #9